Scene 2. Een man probeert midden op de dag een aantal toeristen op te blazen (dank je wel lul, ik zat anderhalf uur vast in een snikhete metro). Ondanks dat Times Square wemelt van de beveiligingscamera’s, er een politiepost is en een zeer grote particuliere beveiligingsmacht erover waakt dat iedereen ongestoord kan shoppen, weet de man te ontkomen. Zijn identiteit wordt snel achterhaald. Toch weet hij op JFK airport op het vliegtuig te komen. Net voor het opstijgen, wordt de man dan toch maar uit zijn stoel getrokken en gearresteerd. Pfoe, net op tijd.

Scene 1. Een Nigeriaan besluit dat het wel leuk is om vlak voor kerst een vliegtuig op te blazen. Hij trekt een bomonderbroek aan. Niemand houdt hem tegen. Beveiligers niet. De watch list wordt blijkbaar niet geraadpleegd. Niemand heeft het verhaal van zijn vader serieus genomen. En air marshalls hebben blijkbaar ook vakantie. Het komt, zoals meestal, weer op alerte en moedige passagiers aan om de man uit te schakelen.

De plotontwikkeling. Na scene 1 moet iedereen die op de VS vliegt voortaan door een naaktscanner. Maakt niet uit dat de bestelde scanners de betreffende bom had kunnen ontdekken. Na scene 2 worden de watch listen aangescherpt. Maakt niet uit dat ze vreselijk vervuild zijn: ik bedoel, een watch list met meer dan een miljoen namen. Kom op. Met ESTA moet je nu zelf je gegevens invullen (en eigenlijk toestemming vragen om te mogen reizen). Oh ja, daar betaal je binnenkort ook nog eens extra voor. En om de VS te vriend te houden, besloot de EU onlangs om uw bankgegevens ook maar even te verstrekken als Uncle Sam dat wil. Na scene 3, tja, wat gaan we nu weer krijgen?

De slotakte. Dure maatregelen die wij als passagiers en belastingplichtigen dienen te betalen, maar die onze rechtspositie ondermijnen. Dan hebben we het nog niet eens over onze waardigheid (ja de beelden van de naaktscanner kunnen worden opgeslagen en oeps, in de VS gebeurt dat ook, dat had men er even niet bijgezegd).

Je kunt nog zo’n prachtig veiligheidstheater blijven subsidiëren, maar zonder gezond verstand en een beetje nuchterheid worden er alleen maar kluchten opgevoerd.

Je schudt ze niet meer van je af deze advertenties

Leuk hoor van die locatiesites en –apps, maar wie wil eigenlijk altijd gevonden worden?

Om in de gaten te houden: context based privacy model

Kinderen in VS worden getagged met RFID chip

Voor de diepgang

Schools under surveillance van Torin Monahan

De maatregel, die service providers verplicht om alle verkeersgegevens van internetters en bellers te bewaren, ligt al maanden onder vuur. Verschillende Constitutionele Hoven in Europa oordeelden dat de Bewaarplicht onconstitutioneel is. Ook de nieuwe verantwoordelijke Eurocommissaris, Vivian Reding, heeft zich inmiddels tegen de Bewaarplicht uitgesproken.

Minister Hirsch Ballin blijft echter vrolijk op het ingeslagen pad doorgaan. Daarom vandaag een kleine reconstructie over hoe die Bewaarplicht totstand is gekomen. Oordeel maar zelf over het nut.

Eind 2005 staan het Europees Parlement en de Raad van Ministers voor een ‘historische beslissing’ over de bewaarplicht voor telecommunicatie- en internetaanbieders, zeggen de Europese privacytoezichthouders, verenigd in  WP29. ,,Bewaring van verkeersgegevens raakt aan het onschendbare, fundamentele recht op vertrouwelijke communicatie. Er moet een urgente noodzaak bestaan om dat recht in te perken. Aanbieders van openbare communicatiediensten worden verplicht om voor opsporingsdoeleinden miljarden gegevens van het communicatieverkeer te bewaren, wat zonder precedent is”, aldus de privacytoezichthouders in oktober 2005 als reactie op de laatste voorstellen van de Europese Commissie.

Die heeft dan, na lang soebatten, haar eindvoorstel voor een dataretentierichtlijn gepresenteerd. Europese aanbieders van telecommunicatie en internet moeten op uniforme wijze verkeersgegevens – en locatiegegevens van hun gebruikers opslaan: dus bijhouden wie met wie, op welke wijze, hoelang, waar vandaan, waar naartoe en wanneer contact heeft. Daarnaast houdt de richtlijn een aantal vergaande opties open, waaronder het bewaren van locatiegegevens. Wie een mobiele telefoon bij zich draagt, ook al wordt er niet mee gebeld en staat hij alleen maar aan, is feitelijk een wandelende peilzender: met korte tijdsintervallen wordt telkens vastgelegd in de buurt van welke zendmast een telefoon zich bevindt. De meeste van die gegevens die in de richtlijn worden genoemd, worden door telecommunicatie- en internetbedrijven al zes maanden opgeslagen voor facturatiedoeleinden. Het is aan de nationale overheden om te bepalen of en hoeveel langer deze gegevens moeten worden bewaard. De richtlijn mikt op ergens tussen en een half en twee jaar zodat de nationale arrangementen niet teveel uit elkaar lopen. Belangrijk is namelijk dat alle landen hun bewaar- en bevragingspraktijken harmoniseren, zodat effectief grensoverschrijdend opgetreden kan worden. De Commissie betoogt dat de richtlijn dataretentie nationale overheden een noodzakelijk instrument in handen geeft in de bestrijding van terrorisme en dat die toegang tot gegevens een ‘urgente zaak’ is. Minister van Justitie Hirsch Ballin laat er tijdens de Kamerbehandeling begin 2008  geen misverstand over bestaan wat de bewaarplicht betekent voor de burger. ,,In geval van vergaande vormen van gebruik kan aan de hand van dergelijke gegevens een min of meer volledig beeld worden verkregen van bepaalde aspecten van iemands leven.”

De totstandkoming van de bewaarplicht is een zaak van de lange adem geweest. In 1998 is een eerste voorstel, afkomstig van Oostenrijk, direct afgeschoten: het wordt als een buitenproportionele inbreuk gezien op het privé-leven van Europese burgers. Na 11 september zijn de kaarten opnieuw geschud. President Bush dringt aan op het langer bewaren van informatie en Europa heeft daar wel oren naar. Al vindt de Amerikaanse overheid een bewaarplicht voor eigen bedrijven blijkbaar niet van belang, want ze een dergelijke plicht wordt daar nooit opgelegd. In augustus 2002 lekt een voorstel uit naar burgenrechtenorganisatie Statewatch dat een bewaarplicht van 12 tot 24 maanden bepleit. Ondertussen blijkt dat vijftien landen op nationaal niveau een bewaarplicht onderzoeken. Tot eind 2004 circuleren zeker zes Europese voorstellen. Enkele honderden bedrijven en organisaties roepen het parlement op om de plannen af te schieten. Ondertussen worden de lidstaten het maar moeilijk eens. Er is veel onenigheid over de termijnen en de typen te bewaren gegevens. Na de bomaanslagen in Londen, op 7 juli 2005, zet Engeland de andere lidstaten onder grote druk om tot overeenstemming te komen. De Britse minister van Buitenlandse Zaken Charles Clarke spreekt in september het Europees Parlement bezwerend toe. ,,We kunnen terroristen en criminelen alleen maar goed bestrijden als we weten wat ze communiceren. Zonder die kennis vechten we met twee handen op onze rug. We vragen alleen maar aan bedrijven om die gegevens te bewaren die ze zelf al hebben.” De volksvertegenwoordiging gaat uiteindelijk om, tegen het advies van een parlementaire commissie in. De rapporteur daarvan legt zijn functie neer. Op 15 maart 2006 wordt de richtlijn bekrachtigd.

De kritiek is niet mals. WP29 verwoordt dat nog gematigd in haar advies. ,,De Groep vraagt zich af of de door de bevoegde autoriteiten in de lidstaten verstrekte motivering voor een algemene bewaarplicht in de EU op onweerlegbare bewijzen steunt.” De Duitse telecommunicatie-industrie, verenigd in Bitkom, de Associatie voor Informatie Technologie, is stelliger: nee die noodzaak is er niet. Uit een internationaal onderzoek van Bitkom blijkt dat opsporingsdiensten in de meeste westerse landen (waaronder ook Nederland) zelden informatie van ouder dan drie maanden opvragen. De industrie bewaart die gegevens doorgaans zes maanden in verband met facturatie. Wat Bitkom betreft is nieuwe wetgeving overbodig.

Peter Michael, een Brusselse ambtenaar die geregeld aanschuift bij vergaderingen van werkgroepen van de Raad, denkt dat de bewaarplicht een oude wens van sommige politie- en Justitiediensten was. De lidstaten zijn een aantal keren uitgedaagd om met bewijs te komen die de noodzaak van een lange bewaartermijn rechtvaardigden. De Engelsen zijn volgens hem de enigen die met iets van bewijs zijn gekomen. Bevragingen hadden nooit betrekking op informatie van zes maanden en ouder. En toch is die richtlijn er gekomen. Dat heeft waarschijnlijk te maken met de visie van de politie, meent hij. Die gaan er vanuit dat in de toekomst er wellicht op een andere, meer informatiegestuurde manier wordt gerechercheerd. De bewaarplicht is in dat licht vooral voor de zekerheid ingevoerd. Voor de Commissie was een jaar voldoende, erkent een andere ambtenaar, Cecilia Verkleij, die aan het voorstel heeft meegeschreven. De Italianen hadden al een bewaartermijn van vier jaar en die krijg je dus niet mee. Je zit nu eenmaal met de politieke realiteit dat je er met 27 landen uit moet komen, zegt Verkleij. Er is de mogelijkheid tot herziening, dus misschien wordt die periode nog wel aangepast, al denkt ze dat die kans niet zo groot is.

Opmerkelijk genoeg keert ook de Europese Confederatie van de Politie (EuroCOP) zich tegen de richtlijn. Deze overkoepelende organisatie van politievakbonden vreest dat de effectiviteit leidt onder de hoeveelheid te doorzoeken informatie. Daarnaast zijn er volgens EuroCOP nog legio mogelijkheden voor kwaadwillenden om onder de bewaarplicht uit te komen. De richtlijn geldt alleen voor Europese aanbieders, niet voor de Amerikaanse bedrijven en populaire diensten zoals Hotmail, Yahoo! en Gmail. Hoe providers moeten omgaan met gegevens die ontstaan bij internettelefonie zoals het Skype, is nog niet duidelijk. Het Nederlandse internetmagazine Webwereld zette in de zomer van 2005 een aantal mogelijkheden op een rij hoe gebruikers registratie kunnen vermijden. Dat gaat vrij eenvoudig, bijvoorbeeld via prepaid constructies, het creëren van besloten diensten op eigen computerservers (kan al voor een paar tientjes), door gebruik te maken van anonieme proxyservers (een soort tussenstations) en versleutelsoftware. De conclusie: ,,Een beetje crimineel zal snel zijn weg naar beschermde communicatie vinden. Alleen de ‘domme gebruiker’ zal zich laten pakken. Het logisch gevolg is dat veel mankracht van geheime diensten en politie verkeerd zal worden besteed.”

Tijdens de implementatie van de richtlijn door de lidstaten, twee jaar na vaststelling daarvan, komen er nieuwe problemen aan de oppervlakte. Van de harmonisatie tussen de lidstaten bijvoorbeeld blijft nog maar weinig over. Een voorlopige inventarisatie van het College Bescherming Persoonsgegevens laat grote nationale verschillen zien. Duitsland, Tsjechië en Zweden (één van de initiatiefnemers) kiezen voor een bewaartermijn van zes maanden. Frankrijk, Denemarken, Spanje, Portugal, Roemenië, Slowakije, Litouwen, Hongarije, Finland en België houden twaalf maanden aan. Letland opteert voor anderhalf jaar. Ierland drie jaar en Italië spant met vier jaar de kroon. Engeland, één van de drijvende krachten achter de richtlijn, kiest voor verschillende termijnen voor verschillende typen data, variërend van zes tot twaalf maanden. Nederland opteert aanvankelijk voor twee jaar, maar zakt later naar achttien maanden. Grote telecommunicatie- en internetaanbieders, die vaak in meerdere landen actief zijn, klagen dat ze alsnog met allerlei verschillende eisen rekening moeten houden.

Het is opvallend hoe de oorspronkelijke doelstelling, het bestrijden van terrorisme, sluipenderwijs uit de discussie is verdwenen. Het risico bestaat dat de richtlijn, in ieder geval in Nederland, voor hele andere zaken wordt ‘klaargezet’. Dat komt duidelijk naar voren in het debat over de bewaartermijn. Op verzoek van het Nederlands parlement is door de Erasmus Universiteit Rotterdam in 2005 onderzoek gedaan naar de praktijk van het opvragen van gegevens door politie en justitie. In het rapport ‘Wie wat bewaart heeft wat’ zijn 65 door de politie aangedragen zaken onderzocht. Die betroffen levens- en vermogensdelicten, kinderporno, ontvoeringen, wapenbezit en handel in verdovende middelen, maar geen terrorismezaken. En dat terwijl de jaren voor het Erasmusonderzoek verschillende terrorisme- en rekruteringszaken met slecht resultaat zijn afgerond. Die zaken zijn echter niet gebruikt om te kijken of een bewaarplicht verschil had gemaakt.

Een conclusie van het onderzoek is dat ,,geen wetenschappelijk onderbouwde conclusie kan worden getrokken ten aanzien van nut en noodzaak van een bewaarplicht.” Voor het normale politiewerk op districtsniveau volstaat waarschijnlijk een termijn van drie maanden, maar daar is de richtlijn oorspronkelijk niet voor bedoeld. Voor complexe zaken (fraude, terrorisme) zouden opsporingsdiensten uit de voeten kunnen met een jaar, maar deze termijn wordt nergens in het rapport onderbouwd. Voor het Openbaar Ministerie is dit niet voldoende. Zij wil dat de informatie ook beschikbaar blijft tijdens rechtszittingen en daar gaat vaak veel tijd overheen. Twee jaar is het absolute minimum. De Raad van Hoofdcommissarissen van de politie gaat daar overheen en pleit voor een bewaarplicht van vijf jaar. Opvallend, want uit een onderzoek van 2003 blijkt dat de politie ook toe zou kunnen met 6 maanden. Het College Bescherming Persoonsgegevens vraagt de regering aansluiting te zoeken bij Duitsland, dat na uitvoering onderzoek en parlementair en maatschappelijk protest koos voor een minimale bewaartermijn, maar de maatregel niet kan invoeren vanwege bezwaren van het Constitutionele Hof.

In Nederland liggen de Tweede Kamer en de Eerste Kamer niet op een lijn. De Eerste Kamer heeft bedongen dat een maximale termijn van 6 maanden wordt aangehouden. Hirsch Ballin moet dat in een nieuwe wet regelen, maar de Tweede Kamer is daar vooralsnog niet mee akkoord. Wat denkt u? Zal de nieuwe Tweede Kamer zich iets van de Europese kritiek aantrekken?

Google’s Eric Schmidt just can’t keep his foot out of his mouth. Google as Big Brother in the Columbia Journalism Review.

Weer een reden om van de Bewaarplicht af te zien. Webwereld zegt dat de data die onder de Bewaarplicht wordt vergaard slecht opgeslagen wordt.

Dubieuze douanepoortjes. De biometrische toegangspoortjes op Schiphol blijken nogal wat mazen in de beveiliging te hebben.

Fear Tax. Iedere keer als we voor de makkelijke en laffe oplossing kiezen, betalen we een ‘fear tax’ aldus Seth Godin.

En eentje om even over na te denken

From the beginning: Children as subjects and agents of surveillance

,,De aanleiding van de controle van uw woning is dat de gemeente Den Haag haar bewoners een veilige en leefbare woonomgeving wil bieden in het bijzonder in ‘kwetsbare’ wijken, waar veel panden op illegale wijze worden gebruikt’’, aldus Leonard Kok, directeur van de Dienst Stedelijke Ontwikkeling. In dezelfde brief deelt de directeur mee dat de woning van Devidas niet zal worden gecontroleerd. En dat de voordeur daarom niet zal worden geforceerd als hij niet meewerkt. Einde verhaal. Lijkt het.

Ik ontmoet Devidas op een warme zomeravond in het Van der Vennepark in het Laakkwartier in Den Haag. Kinderen spelen buiten in de speeltuin. Bewoners zitten in groepjes bijeen. De wijk is niet lang geleden gerenoveerd, maar oogt nu alweer verpauperd. Veel troep, junks en graffiti. Devidas vindt zijn eigen buurt maar niks. Te deprimerend. Mensen hier zitten vast in uitkeringen en armoede. Geef hem maar het Amerikaanse model, waar immigranten kansen grijpen, zegt de 25-jarige libertariër en bewonderaar van Ayn Rand.

Devidas geeft om zijn privacy, vandaar ook zijn pseudoniem.

In juni 2009 kwam hij terecht in een zaak die zijn libertarische principes testten. De Haagse Pandbrigade wilde zijn huis controleren. Het eerste gesprek ging naar eigen zeggen als volgt:

De bel gaat, ik kijk vanuit het balkon van mijn koopwoning naar beneden.Een forse blanke man en een zwarte vrouw staan bij het bellentableau te wachten.

Ik: “Hallo, waar komt u voor?”

Man: “Wij komen de woning controleren!”

Ik: “Waar bent u van?”

Man: “Wij zijn van de Gemeente Den Haag”

Ik: “Sorry geen interesse, niemand komt mijn prive eigendom in zonder mijn toestemming”

Man: “Ik heb geen zin om te schreeuwen, komt u eens naar beneden”

Ik: “Volgens mij heb ik mezelf perfect verstaanbaar gemaakt, niemand komt erin zonder huiszoekingsbevel”

Man: “Weigert u mee te werken, we zijn van de GEMEENTE!”

Ik: “Ik weiger inderdaad, we leven niet in de voormalige Sovjet-Unie, niemand komt erin zonder huiszoekingsbevel”

Man: “OK prima, dan gaan we die halen” (geen idee of hij dit uit woede zei, of dat hij hem daadwerkelijk is gaan halen)

Ik: “Ik wens u nog een prettige dag verder”

Man: “…”

’s Avonds in het park vertelt Devidas dat hij eerste een goede verklaring van ze wilde horen. ,,Als er een concrete verdenking tegen mij bestaat, of er een duidelijk maatschappelijk belang is, zoals het bestrijden van direct brandgevaar, dan laat ik ze zo binnen. Maar als ze niet kunnen uitleggen waarvoor ze komen, of een bezoek gebaseerd is op vage vermoedens, dan komen ze er niet in.’’

Zijn woning was als verdacht uit de digitale schouw gekomen. Hij stond als alleenstaande ingeschreven. Navraag leerde dat zijn buren ook allemaal een inspectie hadden gehad. Allemaal koopwoningen, dus dat vertrouwde Devidas al niet.

Zijn weigering bleef niet onbeantwoord. Er volgden brieven, telefoongesprekken en een hoop gehakketak (een zeer uitgebreid overzicht vind je hier). In juni vorig jaar werd  de kwestie ook al een hit op GeenStijl die op zijn gebruikelijke wijze de inspecteurs wegzetten als de voorhoede van een nazi-dienst. Na de ophef en Kamervragen van Rita Verdonk, bond de gemeente snel in.

Naast redenen van privacy, of liever gezegd burgerrechten, stoort Devidas zich aan de dubbele moraal van de gemeente. Hij wijst naar een pand waarin een gebruikersruimte is gevestigd, op een steenworp afstand van zijn huis.

En daarin heeft hij gelijk.

Dat de gemeente achterbuurten wil opknappen, is een legitiem doel. Den Haag hamert daarbij, net als alle andere gemeenten, op integraal veiligheidsbeleid. Maar het is moeilijk te verdedigen als enerzijds de gemeente met kordaat optreden bij de mensen over de vloer komt om de wijk veiliger te maken, diezelfde gemeente aan de andere kant een gebruikersruimte op kleine afstand van een veelgebruikt plein en speeltuin neerzet. De gebruikersruimte trekt prostitutie en drugsdealers aan, zo blijkt uit dit duidelijke relaas van Tros Regelrecht. Oordeel zelf: filmpje hier.

De Haagse Pandbrigade roept nog meer principiële vragen op.

Zo hebben we in het eerste deel gezien dat de term ‘verdacht pand’ wel heel ruim wordt benoemd. Als er meerdere alleenstaanden op één adres wonen, is dat al genoeg reden voor een huisbezoek.

De informatie op basis waarvan de digitale schouw plaatsvindt, is vaak fout. De gemeentelijke basisadministratie zit vol onjuistheden. Dat is  voor een deel aan de bewoners te wijten die zich niet op tijd in- of uitschrijven, of dat helemaal niet doen. De organisatie blijkt daarnaast veel minder professioneel als men doet voorkomen. De digitale schouw klinkt heel spannend en geavanceerd, maar stelt niet zoveel voor. Wat ik nog niet had vermeld, is dat de eerste paar ‘handhavingslagen’ werden uitgevoerd met behulp van uitzendkrachten.

Wat als een tijdelijk project begon, heeft nu een vaste plek gekregen in het gemeentelijke handhavingbeleid. Zo zie je maar weer dat bezweringstaal (het is nu echt even nodig) niet vertrouwd kan worden. De uitzonderingstoestand wordt permanent.

Ondertussen wordt ook de reikwijdte van de inspecties uitgebreid. Steeds meer diensten werken samen en delen informatie. Brigadiers moeten inspecteren op zaken waar ze geen verstand van hebben (kindermishandeling). Dit leidt ook tot het witwassen van informatie. De politie heeft meer bewijs nodig voordat ze een huis mag betreden dan de Haagse Pandbrigade. Dus wordt die brigade getipt. Als er dan toch iets blijkt mis te zijn, kan de politie er alsnog bijkomen. Een gevaarlijke ontwikkeling.

Tot slot is het storend dat de Pandbrigade alleen in de zwakste wijken opereert. Wie in Den Haag in een slechte wijk woont, zal meer moeten dulden van de gemeente dan iemand die op het zand woont. De brigade creëert daarmee een ongelijkheid in pakkans. Dat is allerminst onschuldig. Overal in Den Haag vinden er zaken plaats die niet mogen, alleen is de kans dat ze in de vier achterbuurten worden opgemerkt veel groter. Dit is niet eerlijk, maar bovenal leidt het tot een vervorming van het beeld van de wijken. De misdaadcijfers van deze achterbuurten zullen steeds meer afwijken dan van de rest van Den Haag waardoor verdergaande inmenging in de zaken van de bewoners weer gerechtvaardigd wordt. Wie zo beperkt zoekt, creëert een self fulfilling prophecy. Zoeken is prima, maar doe het dan overal. Of is dat soms politiek onhaalbaar?

Een gestapo is de Haagse Pandbrigade zeker niet. De bedoelingen erachter zijn best goed. Dat verdergaand optreden gerechtvaardigd kan zijn, wil ik hier niet betwisten. Maar dat in dit soort constructies de proportionaliteit als eerste sneuvelt, is in het geval van de Haagse Pandbrigade wel aangetoond.

Marnix Norder

Verantwoordelijk wethouder Norder (PvdA) is uiteraard enthousiast over de resultaten van project Inhaalslag Handhaving. ,,Tussen de deelnemende diensten worden onderling gegevens uitgewisseld die veel bruikbare informatie opleveren’’, vertelt hij in 2008 aan de gemeenteraad. ,,Diensten worden door een overtreder niet tegen elkaar uitgespeeld en overtreders kunnen in één keer voor verschillende overtredingen worden aangepakt. Dit vergroot de slagvaardigheid. Bovendien vindt door een integraal team van inspecteurs één controle plaats. Dit is efficiënt en klantvriendelijk. Daarnaast kan door samenwerking met de Rijksbelastingdienst, de ‘terugverdiencapaciteit’ worden verbeterd.’’ Met andere woorden: er valt geld te halen. Bij de afsluiting van project inhaalslag waarschuwde Norder voor terugval. Wat hem betreft zou de Haagse Pandbrigade een vaste plek moeten krijgen in de stedelijke handhaving.

En waarom ook niet het werkgebied uitbreiden? ,,Om nog doeltreffender te zijn wordt de samenwerking met andere diensten versterkt, zowel intern als extern, (Rijks)beslastingdienst, UWV, IB-Groep. Het Project Inhaalslag Handhaving wordt in 2009 verbonden met de Centra Jeugd en Gezin via het meldpunt van Den Haag OpMaat van de dienst SZW. Zorgsignalen worden gemeld bij het Meldpunt en wanneer het gezinnen betreft worden deze doorgeleid naar het CJG,’’ aldus de wethouder.

Inmiddels werkt de brigade inderdaad samen met andere partijen. Met leerplichtambtenaren bijvoorbeeld. Als een brigadier een kind tegen komt dat redelijkerwijs op school had moeten zitten, wordt de leerplichtambtenaar ingeschakeld. Andersom geeft de leerplichtambtenaar aan de brigade vermoedens van overbewoning, vervuiling of illegaliteit door. ,,Als je om elf uur ’s ochtends kinderen vrolijk achter hun Nintendo ziet spelen, kun je je afvragen waarom ze niet naar school zijn,” zegt de Haagse gemeentewoordvoerder Louis Hubert tegen Binnenlands Bestuur. Volgens hem komt het per maand ‘drie tot tien’ keer voor dat kinderen worden aangetroffen van wie het voor de pandbrigade onduidelijk is of ze niet naar school moeten. ,,Afgezien van het aantal, gaat het om het belang van ieder kind afzonderlijk,” zegt Hubert. ,,Ieder kind is er één. En elk kind heeft recht op onderwijs, anders ontstaan er achterstanden. Het gaat erom dat de ambtenaren niet met oogkleppen op kijken, maar hun ogen en oren de kost geven en bij twijfel een melding doen. In het verleden was er simpelweg verkokering en dat wordt op deze manier minder.”

Ook werkt de brigade samen met de politie. Soms vraagt de politie de brigade ergens een kijkje te nemen. Als er vermoedens zijn van strafbare feiten, wordt dan de politie ingeschakeld. Toch wel gek. Dat lijkt me voor de politie een manier om ergens met boterzachte informatie binnen te komen.

Ook geeft de brigade signalen af bij het sociaal meldpunt. Dan gaat het bijvoorbeeld om ernstige vervuiling, armoede, zeker in combinatie met opgroeiende kinderen, als er gehandicapte kinderen zijn die niet tot wasdom kunnen komen. Er wordt thans ongeveer twee keer per maand gemeld. Ook vermoedens van mensenhandel wordt gemeld. Eén van de medewerkers geeft aan zelf moeite te hebben met het doorgeven van meldingen. Daar voelt ze zich niet voor opgeleid. Op dit moment heeft ze nog wel de discretie om er al dan niet op te handelen. Maar ze voelt ook wel de druk om toch te melden. Als er iets mis is gegaan dan wordt de gemeente er op aangesproken: jullie zijn er net toch geweest?

Ik vraag de medewerkers of ze zelf een bezoek van de brigade zouden verwelkomen. Nee klinkt het unaniem. Het is nogal wat. Toch hebben de meeste mensen er weinig problemen mee, al voelen ze zich nog wel eens overdonderd. Veel hangt af, zegt een medewerker, van hoe de mensen worden benaderd. Meestal gaat het goed en werken bewoners mee.

Inmiddels hebben ook andere steden met een jaloers oog naar de Haagse brigade gekeken. De Tweede Kamer wil sociale rechercheurs de mogelijkheid geven om bij alle uitkeringsgerechtigden (van studenten tot bijstandsmoeders) een huisbezoek af te leggen – al zal dat vermoedelijk niet onder een gemeentelijke vlag plaatsvinden.

Rotterdam inspecteert ook al een tijd achter de voordeur en daar werden de inspecteurs op de vingers getikt door de gemeentelijke ombudsman vanwege hun horkerige houding tijdens hun bezoeken.  Even was er nog een rel vorig jaar toen een handhaver de camera van een bewoner afpakte. Het filmpje werd toch op youtube gezet. De gemeente probeerde het filmpje daar af te krijgen. Hieronder alsnog:

Morgen deel 3: Verzet en vragen.

Onlangs was er weer ophef over de Haagse Pandbrigade, het handhavingteam dat huisbezoeken aflegt op zoek naar illegale praktijken. De brigade had de voordeur opengebroken van een woonhuis vanwege een vermoeden van aanwezigheid van illegalen. Die woonden er niet. De brigade zette een ander slot op de deur. De bewoner kon daarom zijn huis niet meer in. Gemeente en politie gaven vervolgens niet thuis met als gevolg dat de bewoner zijn eigen deur moest openbreken. Tegenstanders zagen hun mening bevestigd dat we hier te maken hebben met een Haagse Pand Gestapo die om het minste of geringste kan binnenvallen.

Vorig jaar heb ik openbare stukken opgevraagd over de brigade. Een woordvoerder van de gemeente probeerde me af te poeieren met wat openbare convenantjes en een evaluatie (zie onderaan) die ik ook wel van de site kon plukken (als die het gewoon eens goed deed). Ik deed daarop een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) en werd afgelopen juni uitgenodigd voor een gesprek op de afdeling die de brigade aanstuurt. Het klopt dat er weinig voor nodig is om een bezoekje van het ‘integrale handhavingteam’ te krijgen. De normen voor wat verdacht is, zijn akelig laag. En onschuldig is dat allerminst. Laat de feiten spreken over de Haagse maakbaarheidsdroom. Of wordt dat een nachtmerrie?

De Haagse Pandbrigade is begonnen als een tijdelijk project: Inhaalslag Handhaving. Met het doel is op zich niets mis: het vergroten van de leefbaarheid en veiligheid in de wijken. Het gaat hierbij om de achterbuurten die in een optimistisch beleidsjargon ‘krachtwijken’ worden genoemd. In Den Haag zijn dat Rustenburg, Oostbroek, Regentessekwartier, Valkenboskwartier en het Laakkwartier. De brigade richt zich vooral op overbewoning, illegale verhuur, onjuiste inschrijvingen in de GBA en uitkeringsfraude.

Het idee is dat er projectmatig controles worden uitgevoerd door een integraal handhavingteam, bestaande uit ambtenaren van verschillende diensten. Aan de hand van een ‘digitale schouw’ worden verdachte panden geselecteerd. Met een google maps-achtige applicatie wordt op een huizenblok ingezoomd en worden enkele gemeentelijke databestanden doorgespit. Daar rolt een lijst met risicopanden uit die in aanmerking komen voor een huisbezoek. Het systeem dat dit proces moest doen, werd in 2007 opgeleverd. Het zou automatisch risicoscores aan panden hangen, maar het heeft nooit goed gefunctioneerd.

In de praktijk gaat het er daarom minder flitsend aan toe. De backoffice neemt op dit moment handmatig twee excelbestanden door. De eerste is een lijst met codes van de gemeentelijke basisadministratie. Die lijst vertelt wie er op een adres behoren te wonen. De codes:

1= gezinshoofd volledig gezin zonder kinderen

2= gezinshoofd volledig gezin met kinderen

3= gezinshoofd onvolledig gezin zonder kinderen

4= echtgenote

5= kind binnen gezin

6= alleenstaande

7= hoofd partnerrelatie (zelfde sekse)

8= hoofd huwelijksrelatie (zelfde sekse, even terzijde: is het niet vreemd dat een homostel blijkbaar een eigen categorisering krijgt?)

Als er meerdere codes 6 op een adres ingeschreven staan, oftewel meerdere alleenstaanden, dan wordt er een huisbezoek afgelegd. Dat kan erop duiden dat sprake is van illegale kamerverhuur. In de praktijk betekent dat als je een huisgenoten hebt (bijvoorbeeld andere studenten) dat je bezocht wordt. Ook gezinnen met één of meerdere alleenstaanden op dat adres worden bezocht.

Daarnaast is er nog een lijst van de Dienst Sociale Zaken en Werkgelegenheid. In het verleden werden alle adressen waar een uitkering werd verstrekt bezocht. Sinds maart dit jaar gaat men iets minder rigoureus te werk. De volgende categorieën aan een inspectie onderworpen:

- Alleenstaande ouders die tijdens de uitkeringsperiode een kind hebben gekregen

- Cliënten die langer dan drie jaar een uitkering krijgen en waarvan geen aanvragen voor bijzondere bijstand van bekend zijn

- Cliënten die ene uitkering ontvangen naar de alleenstaande oudernorm met als woonsituatie gedeelde woning

- Cliënten die in het verleden regelmatig gefraudeerd hebben wat betreft de woonsituatie

- Cliënten die nog gehuwd zijn maar niet op hetzelfde adres ingeschreven staan als hun huwelijkse partner

Met zulke ruime criteria is het dan ook niet zo vreemd dat de aantallen te bezoeken panden gigantisch zijn. Tussen oktober 2005 en maart 2007 zijn alle 25.935 adressen in Rustenburg, Oostbroek,  Regentesse-en Valkenboskwartier digitaal geschouwd. Bij 7955, dus een derde, van de adressen gaf de uitkomst van de schouw aanleiding om een bezoek aan het pand te brengen.

Wat waren de resultaten?

• Onrechtmatig wonen: In 10 procent van de gevallen actie
• Gemeentelijke Basisadministratie: In 30 procent van de gevallen actie
• Wet Milieubeheer: In 50 procent van de gevallen actie
• Horeca: In ongeveer 30 procent van de gevallen actie
• Bijstandsfraude: In ongeveer 10 procent van de gevallen actie

Een actie houdt in: elke vorm van communicatie tussen burgers en één van de diensten van de gemeente Den Haag ten einde overtredingen van de geldende wet- en regelgeving op te heffen. Over de zwaarte van de overtreding wordt niets gezegd.

Tussen 1 april 2007 en 1 juli 2008 werden 16.509 adressen in Laak digitaal gecontroleerd. Bij 11.057, ruim tweederde, adressen gaf de uitkomst van de schouw aanleiding om een bezoek aan het pand te brengen.

• Onrechtmatig wonen: In 6 procent van de gevallen actie
• Gemeentelijke Basisadministratie: In 10 procent van de gevallen actie
• Bijstandsfraude: In 5 procent van de gevallen actie

Eén van de brigadiers vertelde me dat het aantal geconstateerde overtredingen bij huisbezoeken tegenvalt. Dat komt omdat de gemeentelijke basisadministratie boordevol fouten zit. Op papier ziet een pand er verdacht uit, maar tijdens de inspectie blijkt niets aan de hand te zijn. Dat probleem wordt langzaam beter maar zal altijd blijven, zegt ze. Het valt haar op dat de informatie snel veroudert. ,,Het GBA is heel erg vervuild.’’ Maar, zo valt een andere medewerker haar bij: ,,Mensen zijn dan ook in overtreding. Omdat ze zich bijvoorbeeld niet goed hebben ingeschreven in het GBA. Onze aanwezigheid is daarmee gerechtvaardigd.’’ De controle heeft dan zijn doel bereikt.

Morgen deel 2: Als we dan toch binnen zijn….

Documenten

Verlenging vrijplaatsen 2009
Schriftelijke vragen Groen Links 2009
Regionaal Convenant definitief
Projectconvenant Inhaalslag Handhaving
pilothandhavingRIS127829
Jaarverslag 2008
handhavingreva
Handhavinglaak
Convenant Vrijplaatsen
2evoortgangpilothandhaving
1evoortgangpilothh

Hier een analyse van de Electronic Frontier Foundation

The Economist vindt plannen Verizon en Google niet zo’n goed idee.

Surveillance is a private-public partnership, concludeert Global Sociolgy Blog na lezing van de Wall Street Journal artikelen over online privacy (met dank aan @cheshire_puss)

Bizar nieuws: Engels stadje vraagt vrijwilligers om camerabeelden uit te kijken.

Foto’s laten meer zien dan je denkt, namelijk precies waar je bent geweest. De New York Times bericht over geotagging.

Report a crime and end up in a secret UK Police database. The Daily Mail vertelt over het bestaan van een database met daarin gegevens over onschuldige mensen die contact hebben opgenomen met de politie. De data worden 15 tot 100 jaar bewaard.

De muren hebben oren. Economische spionage in Nederland. Ook Engeland en de VS zijn geïnteresseerd in Nederlandse economische geheimen.

Censuur op de iPad. Amerikaanse bladen liggen in de clinch met Apple.

En om even op te kauwen:

Surplus People. Als toetje een interessante beschouwing over Liquid Times van Zygmunt Bauman. ,,In  ‘Liquid Times (2007), Bauman argues that there are a number of negative consequences of globalisation such as the generation of surplus people who have no where to go in a world that is full; of increasingly visible inequalities as the rich and the poor come to live closer together; and of a world in which it is increasingly difficult for communities and nations to provide collective security.’’

Dit scenario destilleer ik uit een aantal stukken dat ik met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) van het KLPD heb ontvangen. Nu al maken verschillende korpsen gebruik van Automated Number Plate Recognition (ANPR), oftewel kentekenherkenning. ANPR wordt op dit moment vooral toegepast voor handhaving, bijvoorbeeld om mensen met openstaande boetes uit het verkeer te plukken. Maar ANPR kan veel meer, zeker als er een landelijk dekkend systeem is.

De registraties geven een rijk beeld van waar auto’s zijn geweest. Die informatie kan toegepast worden in opsporingsonderzoeken en gebruikt worden voor intelligencedoeleinden. Een centrale stuurgroep onderzoekt de mogelijkheid van van zo’n landelijke toepassing en komt binnenkort – onbekend is wanneer – waarschijnlijk met een voorstel.

Waarom is dit belangrijk?

Uit een aantal openbaargemaakte stukken (waaronder een basisdocument van de landelijke werkgroep, Implementatie en Doorontwikkeling ANPR, IDA) blijkt wel waar de voorkeur van de politie naar uit gaat. Ook wordt gewerkt aan een communicatiestrategie. Uiteraard is het niet de bedoeling dat de burger nu al meepraat. Om te voorkomen dat we voor voldongen feiten worden gesteld, nu alvast een bijdrage aan de discussie. Hieronder vindt u enkele tekstfragmenten. Gezamenlijk geven ze een duidelijk beeld van de koers die men dreigt in te slaan. Alle openbare documenten staan onderaan. Een eerder, wat beperkter verhaal, staat hier.

Tot slot nog even wat u niet mag weten van het KLPD (de zwartgemaakte stukken in de documenten):

- Het KLPD werkt samen met het Eindhovense bedrijf Technet.

- Verantwoordelijke bij de Raad van Hoofdcommissarissen (en auteur van het conceptrapport Beelden van de Samenleving is Pieter Jaap Aalbersberg, portefeuillehouder Publiek-Private Samenwerking en Intelligence van de Raad van Hoofdcommissarissen. Blijkbaar is dit ook al privacygevoelige informatie.

- De locatie van de vaste ANPR-opstellingen worden niet prijsgegeven. Tips kunt u kwijt in de comments, dat werkt wellicht sneller dan een bezwaarschrift. Momenteel werk ik aan een overzichtskaart.

Uit:  ANPR Naar een landelijke toepassing

Hotlists worden landelijk samengesteld als afgeleide van bestaande registers zoals het opsporingsregister of het kentekenregister. De kentekenverzameling kan naar eigen inzicht worden aangevuld met gegevens uit het korps dat ANPR inzet. Denk daarbij aan speciale doelgroepen en/of subjecten in onderzoeken van CIE (Criminele Inlichtingen Eenheid), TGO’s (teams grootschalig optreden) of BRT’s (bovenregionale recherche teams).

Opsporing: gepleegde en te plegen strafbare feiten opsporen door balansverstoorders uit de anonimiteit van verkeersstromen te halen. Met ANPR kan bijvoorbeeld een overzicht gemaakt worden van voertuigen die op een bepaald tijdstip in de buurt van een plaats delict aanwezig waren. Een andere toepassingsmogelijkheid is om via ANPR inzicht te verkrijgen in verkeersstromen om vervolgens afwijkende patronen te herkennen.

Wanneer een ongewoon reispatroon door middel van analyse van het politieregister ANPR aan het licht komt, kan dat voor de politie reden zijn om een onderzoek in te stellen. Zo kunnen potentiële criminele activiteiten tijdig worden onderkend.

De meerwaarde die ANPR in de toekomst kan bieden is vooral gericht op (proactieve) informatieanalyse, datamining en het versterken van de informatiepositie van de politie. Doelstelling is het ontdekken van trends, patronen en profielen om daar passende interventiescenario’s voor te kunnen opstellen of zelfs ‘criminaliteitsvoorspellingen’ uit te kunnen destilleren. Dat vraagt om een andere soort van analyses, andere vakinhoudelijke kennis en vanwege de bijzondere verstrekkende zoekmogelijkheden om autorisaties van een zeer beperkte kring van politieambtenaren die de vereiste deskundigheid en ervaring bezitten.

De effectiviteit van ANPR zal toenemen naarmate de inzet breder wordt. Nu wordt ANPR regionaal en periodiek ingezet. De ANPR-systemen kunnen echter ook structureel en landelijk worden ingezet. Te denken valt aan een koppeling van de ANPR-systemen aan de bestaande camera’s van Rijkswaterstaat die langs de snelweg hangen en aan een koppeling aan de camera’s van stadstoezicht. Zo kunnen (potentiële) wetsovertreders nationaal, regionaal en binnen de stad gesignaleerd en eventueel gevolgd worden.

Een bredere inzet kan ook betekenen dat er meerdere hotlists worden gekoppeld aan de ANPR-camera. Op dit moment wordt vooral gecontroleerd met gegevens van de Rijksdienst voor het Wegverkeer, gegevens van het Centraal Justitieel Incassobureau, gegevens van Politie en gegevens van Justitie. Deze verzameling kan uitgebreid worden met hotlists van andere overheidsinstellingen.

Samenwerking draagt bovendien bij aan het streven van het kabinet naar één controlerende overheid. Door (al dan niet structureel) samen te werken met eerdergenoemde partijen ontstaat een veel groter arsenaal aan bevoegdheden, interventiemogelijkheden en informatie die in samenhang kan worden ingezet. Deze samenwerking vindt al vaak plaats in het kader van het integrale veiligheidsbeleid, de bestuurlijke aanpak van de georganiseerde criminaliteit, de inzet van Bibob en de multidisciplinaire samenwerking met de Bijzondere Opsporingsdiensten.

(…) Vanwege de identificerende en signalerende werking krijgt de politie een steeds beter beeld van (potentiële) balansverstoringen en (potentiële) balansverstoorders met een veiligere samenleving als gevolg. (…)

Verder leren de ervaringen van de politie in Groot Brittannië dat de met ANPR verkregen informatie een grote bijdrage levert aan het oplossen of voorkomen van terroristische aanslagen en zware delicten [wat onzin is, in Engeland gaan er juist stemmen op om het aantal ANPR controles drastisch terug te brengen, dt.]. Wat dat aangaat kan ANPR dus ook gebruikt worden voor bewaken en beveiligen, het vergaren van informatie en intelligence of het tegenhouden van een aanslag. Dergelijke toepassingen zijn natuurlijk wel afhankelijk van de dichtheid van het cameranetwerk.

Een voorbeeld van hoe de toepassing van ANPR de privacy van een burger kan raken is proactief onderzoek. In theorie is het mogelijk dat personen die niets met een specifiek delict te maken hebben maar die op het verkeerde moment op een verkeerde plaats verblijven in een ‘potentiële verdachten’ bestand terechtkomen. Van belang is dus om als politie goed uit te leggen wat proactief onderzoek inhoudt en dat voldoende wettelijke waarborgen bestaan om onterecht te worden bestempeld als een verdachte.

Het uitgangspunt daarbij is de inzet van ANPR als handhavinginstrument. Die staat nauwelijks ter discussie en kan relatief eenvoudig worden gerealiseerd. De mogelijkheid om in de toekomst ANPR in te zetten voor opsporingsdoeleinden mag echter niet uit het oog verloren worden en dient meegenomen te worden in de doorontwikkeling van het instrument.

Uitgangspunt voor verdere implementatie en doorontwikkeling van ANPR is een landelijke organisatie die de ANPR standaarden ontwikkelt en bewaakt en die aanspreekpunt is voor deelnemers en ketenpartners in de ANPR strategie. Daarnaast draagt deze organisatie de zorg voor het beheer van een landelijke database met landelijke hotlists. (…) Het voordeel van deze landelijke regie met regionale autonomie is dat een landelijke ANPR-dekking relatief snel bewerkstelligd kan worden.

Uit Beelden van de Samenleving een visiedocument van de Raad van Hoofdcommissarissen, februari 2009

Rol van informatiegestuurd cameratoezicht. Informatiegestuurd cameratoezicht richt zich (in tegenstelling tot andere vormen van cameratoezicht) niet alleen op het verzamelen en verwerken van informatie, maar ook op het analyseren (veredelen) en uitwisselen van deze informatie met publieke én private partners.

Zo, dan bent u weer bij. Hieronder de documenten en daaronder een filmpje.

De documenten:

ANPR naar een landelijke toepassing

Beelden van de samenleving

Digitale surveillance op snelwegen

bijlage 2 IDA (overzicht ANPR-initiatieven per korps)

Beschrijving legitimiteitsvraagstukken

Juridisch advies ANPR (hier een verhaal daarover)

Proces Catch Ken Plan van uitvoering

Opdracht juridische werkgroep